۶- کمبود ماشینآلات مناسب برای اجرای کشت دوم
۷- محصور نبودن اراضی و خسارت احشام سرگردان
۸- بیمه نبودن محصولات کشت دوم
۹- انتخاب گیاه برای توسعه کشت دوم: در استان گیلان محصولات مختلفی را میتوان به عنوان کشت دوم در اراضی شالیکاری مورد استفاده قرار داد که از جمله آنها میتوان به کلزا، شبدربرسیم، پاچ باقلا، حبوبات، سیر، سبزیجات برگی، سبزیجات ریشهای، نخود فرنگی، جو قصیل، هویج و… اشاره نمود.
۱۰- مکان یابی: مکان یابی و بررسی دقیق مناطق مستعد کشت هر یک از این محصولات به همراه بکارگیری تکنیکهای زراعی مناسب می تواند عامل عمدهای در موفقیت پروژه کشت دوم در این اراضی محسوب گردد.
۱-۳- کشت تریتیکاله به عنوان کشت دوم:
تریتیکاله نتیجه تلاقی بین دو جنس گیاهی تریتیکوم (گندم) و سکاله (چاودار) و در واقع آمفی دیپلوئید هیبرید عقیم جنس گندم و جنس چاودار است. این گیاه از لحاظ فیزیولوژیک و خصوصیات اکولوژیک جزء غلات سردسیری است و از معدود گیاهان هیبرید بین جنسی موفقی است که یاختههای آن ژنومهای گندم و چاودار را دارد. به طوریکه خصوصیات مقاومت به سرما، سازگاری به شرایط نامساعد محیطی، بالا بودن مقدار لیسین و رشد سریعتر را از چاودار و بالا بودن درصد پروتئین و عملکرد بیشتر را از گندم به ارث برده است. بنابراین گیاهی است که نسبت به شرایط آب و هوایی سرد، خاکهای سبک شنی و اسیدی سازگار است. پیدایش تریتیکاله تاریخچه تقریباً ۱۲۰ ساله دارد و در نتیجه تلاش های شبانهروزی تعدادی از دانشمندان از کشورهای مختلف مانند: شبسکی و لارتر از کانادا، کیس از مجارستان، ریمپائو و کرولو از آلمان، مایستر از روسیه، بورلاگ و زیلینسکی از سیمیت به وجود آمده است. تاریخچه بررسی امکان زراعت تریتیکاله در ایران خیلی طولانی نبوده و تقریباً به دهه ۱۳۵۰ بر میگردد و در حال حاضر نیز در بعضی مزارع تحقیقاتی و موسسات پژوهشی به عنوان علوفه و دانه کشت می شود و احتمالاً آینده خوبی در پیش خواهد داشت. تریتیکاله در بسیاری از کشورهای جهان در سطح محدود کشت می شود. مهمترین کشورهای تولید کننده تریتیکاله روسیه، ایالات متحده آمریکا، استرالیا، کانادا، آرژانتین، فرانسه و چین هستند. این گیاه همانند گندم هم تیپ پاییزه و هم تیپ بهاره دارد، اما کشت پاییزه آن به مراتب بیشتر از کشت بهاره مرسوم است. هدف از کشت این گیاه تولید علوفه و غله میباشد.(کاظمی اربط،۱۳۸۸).
در آزمایشاتی که در ایران صورت پذیرفته جهت کشت تریتیکاله، در شرایط حاصلخیزی محدود و بارندگی طبیعی، عملکرد دانه ارقام تریتیکاله حدود ۲۱ درصد بر عملکرد گندم برتری داشته است و در شرایط آبیاری در صورتیکه مانند گندم و جو آبیاری شود عملکرد بسیار خوبی دارد (عظیمی،۱۳۹۰). با توجه به مطالعات متمرکزی که بر روی تریتیکاله انجام شده است، ارقام جدید تریتیکاله با بهترین ارقام گندم از نظر ظرفیت عملکرد تحت شرایط مطلوب برابر بوده، ولی در انواع خاکهای حاشیهای پر محصولتر از گندم هستند (عمار و همکاران،۲۰۰۴). تریتیکاله (X. Triticosecale Wittmack) موفقترین گیاه غلاتی ساخت بشر است که با هدف بدست آوردن محصولی با کیفیت برتر والد گندم و دارای تحمل به تنشهای زنده و غیر زنده والد چاودار تولید شده است (لیلی و همکاران،۲۰۰۶).
۱-۴- بررسی روند شکل گیری توسعه محصولات کشت دوم در برنامه های پنجساله اول، دوم و سوم در استان گیلان:
بررسی روند توسعه کشت محصولات دوم در اراضی شالیزاری استان گیلان بیانگر گسترش قابل ملاحظهای در میزان سطح زیر کشت این محصولات میباشد. آمارهای سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان حکایت از این دارد که سطح زیر کشت در سال ۱۳۷۵ برابر با ۱۰۰۰ هکتار بوده که این سطح در سال ۱۳۸۶ به حدود ۴۱ هزار هکتار گسترش یافته است. (جدول۱-۱) که این رشدی بالغ بر ۴۰ برابر را تنها در عرض ۱۱ سال نشان میدهد که بسیار چشمگیر میباشد. با برنامه ریزیهای صورت گرفته توسط سازمان جهاد کشاورزی استان در سال ۱۳۸۷ علاوه بر سطح قبلی برنامه توسعه کشت دوم در سطح ۲۰ هزار هکتار در عرصه های جدید با اولویت اراضی تجهیز و نوسازی شده در دست اقدام میباشد.
از شواهد و قراین چنین بر می آید که اراده بسیار جدی و قوی در جهت حمایت از زراعت کشت دوم بعد از برنج و توسعه آن در اراضی شالیکاری استان از سوی وزارت جهاد کشاورزی هم در سطح ملی و هم در سطح استانی وجود دارد. از سوی دیگر سودآوری برخی از محصولات نظیر سبزیجات برگی و غدهای و حبوبات در این طرح به گونه ای است که برخی از کشاورزان اعتقاد دارند که درآمد خالص حاصل از کشت آنها حتی از زراعت اول یعنی برنج نیز بیشتر میباشد و به شدت علاقمند به کشت این محصولات میباشند. در جدول۱-۲ نیز رشد سطح زیر کشت محصولات کشت دوم در شهرستانهای مختلف استان ارائه شده است. بنا به دلایل ذکر شده به نظر میرسد که توسعه کشت دوم، در استان در سالهای اخیر سیر صعودی و شتابندهای را در پیش رو داشته باشد.
جدول۱-۱: سطوح کشت دوم در اراضی شالیزاری طی سالهای ۱۳۷۵ الی ۱۳۸۷
جدول۱-۲: خلاصه وضعیت کشت دوم دهه اخیر در استان گیلان
۱-۵- بررسی الگوی کشت محصولات کشت دوم در استان و شهرستانها
الگوی کشت عبارت است از ترتیب مکانی گیاهان و یا گیاهان و آیش در یک زمین مشخص و در
سالهای متوالی .از این رو با توجه به تنوع کاشت محصولات مختلف کشت دوم و حتی تفاوت اقلیم، منابع آب و غیره، الگوی کشت متفاوتی در استان گیلان مشاهده می شود. عوامل اصلی که در انتخاب الگوی کشت دوم در استان گیلان مؤثر میباشند به شرح زیر میباشد:
۱-۵-۱- نوع خاک
یکی از عوامل مهم در تعیین الگوی کشت مناسب محصولات کشت دوم، نوع بافت خاک میباشد. به عنوان مثال سبزیجات غدهای مانند: ترب و هویج برای رشد و عملکرد مناسب نیاز به خاک با بافت سبک تا متوسط دارند. این موضوع در منطقه شهرستان آستانه به لحاظ دارا بودن وضعیت بافت خاک فوقالذکر کاملاً قابل مشاهده میباشد که برای کشت سبزیجات غدهای بسیار مناسب میباشند.
یکی دیگر از عوامل مهم تعیینکننده، خصوصیات شیمیایی از جملهPH میباشد. به عنوان مثال برای تعیین منطقه مناسب کشت محصول کلزا، PH مناسب بین ۶ تا ۷ میباشد که این موضوع در اراضی منطقه رستم آباد رودبار که مساعد برای کشت کلزا می باشد صدق مینماید. وجود خاکهایی با بافت سنگین که توانایی نگهداری آب را داشته باشند برای پرورش راتون ایدهال میباشند، لذا با توجه به اینکه غالب خاکهای اراضی شالیکاری استان دارای بافت سنگین میباشند و این اراضی توانایی نگهداری آب را دارند، برای پرورش راتون بسیار مناسب میباشند.
۱-۵-۲- میزان بارندگی و پراکنش آن
بارندگی زیاد باعث غرقابی شدن اراضی و عدم تنفس گیاه شده و در اراضی فاقد زهکش مناسب سبب از بین رفتن گیاهان حساس به غرقابی مانند کلزا و شبدر میگردد.
۱-۵-۳- دوره رویش گیاه
یکی از عوامل مؤثر در تعیین الگوی کشت محصولات کشت دوم، زمان برداشت محصول اصلی (برنج) میباشد. برای مثال منطقه رودبار به علت برداشت دیر هنگام برنج (اواخر شهریورتا مهر) برای کشت محصولاتی چون لوبیا و پاچ باقلا که زمان تاریخ کاشت آن، اواسط مرداد تا اواسط شهریور میباشد، مناسب نیست. اما این مسئله در اراضی که در شبکه آبیاری سنتی واقع گردیدهاند و زمان برداشت برنج به علت نشای زود، در مرداد میباشد مشکلی ایجاد نخواهد کرد.
۱-۵-۴- آب قابل دسترس
وجود آب مطمئن و کافی یکی از عوامل مؤثر در تعیین الگوی کشت میباشد. به عنوان مثال عدم بارندگی به هنگام فصل پاییز در سال ۱۳۸۶ مانعی جهت کشت محصول کلزا در منطقه رودبار گردید و یا در فصل تابستان سال جاری ۱۳۸۷ به دلیل عدم بارندگی در بسیاری از مناطق، کشت برخی از محصولات از جمله پاچ باقلا و غیره با تأخیر و یا نکاشت به علت سپری شدن زمان کشت مواجه گردید. این موضوع در مناطقی که از شبکه آبیاری سفیدرود مشروب می شود مانند شهرستان رشت (لشت نشا و خشکبیجار) و شهرستان ماسال مشاهده گردید. وجود رودخانههای دائمی در مناطقی مانند شهرستانهای املش، لنگرود و رودسر باعث نشای زود هنگام برنج و متعاقباً برداشت زودتر آن میگردد که این موضوع سبب افزایش عملکرد راتون به دلیل عدم مواجه شدن با دوره سرما میگردد، خلاف این موضوع نیز در منطقه رودبار کاملاً قابل مشاهده است.
۱-۶- کلیاتی در مورد زهکشی زیرزمینی
در طی دهههای گذشته زهکشی اراضی به عنوان یک تکنیک مؤثر برای کنترل آبماندگی، شوری و احیای اراضی کشاورزی توسعه یافته است. در مناطق زهکشی شده، ثابت شده است که زهکشی از نظر فنی و اقتصادی، یک عمل مناسب برای افزایش محصول و در نتیجه افزایش درآمد کشاورزان میباشد. علاوه بر آن، زهکشی متضمن حاصلخیزی خاک و حفاظت محیط زیست در مقابل تخریب میباشد. از میان روشهای مختلف زهکشی، اعم از زهکشی روباز، زهکشی با چاه و زهکشی لولهای، زهکشی لولهای بهترین راه حل برای اغلب نواحی جهان است. کاربرد آن در مقیاس وسیع می تواند به طرز مؤثری مشکلات زهدار بودن را با هزینه های نسبتاً معمولی و با حداقل ایجاد مشکل برای عملیات کشاورزی و زیر ساختها حل کند.
۱-۶-۱- تاریخچه زهکشی
تاریخچه زهکشی به حدود سه هزار سال قبل بر میگردد. در کتابی که در این زمان در چین نگاشته شده است، نقشههایی از سیستم زهکشی مشاهده می شود. هرودت در حدود ٢۴٠٠ سال قبل اشاراتی به کاربرد زهکشی در دره نیل دارد .زهکشهای زیرزمینی آن چنانکه امروز متداول است، اولین بار در سال ١٨١٠ در انگلستان به کار گرفته شد و در قاره اروپا اشاعه یافت .در سال ١٨۴۵ تولید تنبوشههای سفالی در انگلستان و در سال ١٩٠٠ تولید تنبوشههای سیمانی در آمریکا آغاز شد. در دهه ١٩۴٠ استفاده از لوله پلاستیکی با جدار ضخیم ابداع شد و در اوایل دهه ١٩۶٠ با پیدایش لوله پلاستیکی با دیواره صاف و نازک و سپس با ابداع لولههای کنگرهدار (خرطومی) شتاب قابل ملاحظهای پیدا کرد. در حوالی سال ١٩٧٠ استفاده از ماشینهای زهکشی) ترنچرها و ترنچلسها (آغاز شد و شتاب بیشتری به پیشرفت کار داد و در نهایت، کاربرد فرستنده و گیرندههای لیزری، دقت در کنترل شیب را افزایش داد. احداث اولین شبکه های نوین آبیاری و زهکشی در دهه ١٣١٠ در جنوب کشور صورت گرفت و اولین زهکش روباز با بهره گرفتن از ماشین در حوالی سال ١٣٣۵ در شاوور خوزستان ساخته شد. در سالهای ١٣۴١ و ١٣۴٢ اولین شبکه زهکشی زیرزمینی با بهره گرفتن از لولههای سفالی در دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران در وسعتی حدود ۵۰۰ هکتار با نیروی کارگری به اجرا درآمد. در همین سالها اولین ماشین زهکشی وارد کشور شد. اولین طرح بزرگ زهکشی در هفت تپه به وسعت ١١٠٠٠ هکتار به اجرا درآمد. سپس زهکشی اراضی شرکت کشت و صنعت کارون به وسعت ٢۴٠٠٠ هکتار با سرعت زیاد اجرا شد. در همین حوالی، زهکشی اراضی آبخور سد وشمگیر در گرگان آغاز شد که متأسفانه با شکست مواجه گردید .دشتهای مغان در شمال غربی کشور، دالکی در بوشهر، زابل در سیستان و بلوچستان، میانآب در خوزستان، بهبهان، طرح اکالیپتوس در جنوب اهواز و طرحهای هفتگانه توسعه نیشکر در خوزستان طرحهای بزرگ دیگری هستند که اجرای آنها به انجام رسیده یا هنوز ادامه دارد (اکرم، ۱۳۸۱).
۱-۷- وضعیت زهکشی در جهان
براساس برآوردهای انجام شده توسط زابولکس[۱]( ۱۹۸۹)، خاکهای شور و سدیمی جهان به ۹۰۰ میلیون هکتار بالغ می شود. ۳۵۷ میلیون از این اراضی در استرالیا واقع است. پس از آن آسیا با ۳۱۷ میلیون هکتار، آمریکای لاتین با ۱۳۱ میلیون هکتار، اروپا با ۵۱ میلیون هکتار، آفریقا با ۲۶ میلیون هکتار و آمریکای شمالی با ۱۸ میلیون هکتار قرار دارند(اکرم، ۱۳۸۱).
متاسفانه دادههایی که نشاندهنده اراضی زهکشی شده جهان باشد، به طور کامل و دقیق در دست نیست اطلاعات موجود در بانک اطلاعاتی فائو هنوز تکمیل نشده است. کمیسیون بین المللی آبیاری و زهکشی[۲] نیز در حال جمعآوری داده های مشابهی است(اکرم، ۱۳۸۱).
بر اساس نظر کاپور[۳] (۲۰۰۳) مساحت اراضی فاریاب جهان ۲۵۵ میلیون هکتار تخمین زده می شود که تا ۲۰ درصد این اراضی یعنی حدود ۵۰ میلیون هکتار دچار مشکلات شوری و ماندابی بودن هستند و باید زهکشی شوند. تخمین زده می شود که سالانه حدود یک میلیون هکتار از اراضی فاریاب جهان به علت ماندابی شدن تخریب شوند. دی ورچین و فدس[۴] (۲۰۰۳) عقیده دارند که در حال حاضر ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیون هکتار از اراضی مناطق خشک و نیمه خشک در معرض نابودی ناشی از مشکلات زهکشی هستند(اکرم، ۱۳۸۱).
اسمیدما[۵] (۲۰۰۰) مساحت اراضی دارای تسهیلات زهکشی در اراضی فاریاب را ۶۰ میلیون هکتار برآورد می کند. نامبرده تخمین میزند که ۱۳۰ میلیون هکتار از اراضی دیم نیز به شبکه های زهکشی زیرزمینی مجهز شده اند. گفته می شود که ۲۵۰ میلیون هکتار از اراضی دیم نیازمند بهبود وضعیت زهکشی خود هستند. جدول(۱-۳) تقسیم بندی مذکور را نشان میدهد(اکرم، ۱۳۸۱).
جدول۱-۳: سطح اراضی آبیاری و زهکشی شده جهان(میلیون هکتار) بر اساس نظر اسمیدما (اکرم، ۱۳۸۱)
جدول (۱-۴) کشورهای مهم درگیر با مسائل زهکشی را نشان میدهد. به طوریکه ملاحظه می شود، از میان کشورهائی که در حال توسعه بوده و آماری از آنها در دست است، مصر بیشترین اراضی زهکشی شده را نسبت به اراضی فاریاب دارد. مکزیک با ۲۷ درصد، چین و پاکستان به ترتیب با ۲۴ و ۲۳ درصد مقامهای بعدی را دارند(اکرم، ۱۳۸۱).
جدول۱-۴: مساحت اراضی درگیر با مشکلات زهکشی در برخی از کشورهای در حال توسعه به نقل از گروه کار زهکشی ICID (میلیون هکتار) (اکرم، ۱۳۸۱)
آمریکا با ۴٧ میلیون هکتار، بیشترین مساحت زهکشی جهان را به خود اختصاص داده است. چین با ٢٩ میلیون هکتار در مقام بعدی قرار دارد. جدول (۱-۵) شاخص های کلیدی ده کشور بزرگ دارای زهکشی را نشان میدهد. این ده کشور ۵۶ درصد جمعیت جهان را دارند که حدود ۳۴ درصد اراضی زیر کشت را به خود اختصاص می دهند و ۷۵ درصد زهکشی زیرزمینی جهان را دارا هستند(اکرم، ۱۳۸۱).
جدول ۱-۵: شاخص های کلیدی ده کشور دارای اراضی زهکشی(اکرم،۱۳۸۱)
۱-۸- وضعیت زهکشی در ایران
ایران با داشتن ۲/۷ میلیون هکتار اراضی فاریاب، ۶/۲ درصد اراضی زیر کشت آبی جهان را به خود اختصاص داده است و این در حالی است که جمعیت کشور بیش از یک درصد جمعیت جهان نیست. زابولکس (۱۹۸۹) عقیده دارد که ایران پس از چین، هند و پاکستان بیشترین مساحت اراضی شور (شامل اراضی سدیمی) را در آسیا داراست. وی علت امر را به خشکی هوا و شرایط بد زهکشی نسبت میدهد. بر اساس نظر وی، توزیع جغرافیایی خاکهای شور ایران به صورت جدول (۱-۶) میباشد (لازم به ذکر است که این تقسیم بندی منطقهای با تقسیمات جغرافیایی استانی ایران تفاوت دارد و از این نظر از دقت لازم برخوردار نیست) (اکرم، ۱۳۸۱).
جدول۱-۶: پراکندگی خاکهای شور و باتلاقی شور در کشور (هزار هکتار) (اکرم، ۱۳۸۱)
به این ترتیب، استانهای خراسان، خوزستان و مازندران به ترتیب دارای بیشترین خاکهای مسئلهدار هستند و استانهای گیلان، کردستان و کرمانشاه اصولاً با چنین مشکلاتی مواجه نیستند. بیشترین خاکهای باتلاقی شور در مازندران، خراسان، خوزستان و سیستان و بلوچستان قرار دارند. بنابراین احتمالاً در آینده، عملیات زهکشی عمدتاً در این استانها متمرکز خواهد شد مشروط بر اینکه سایر عوامل و از همه مهمتر آب زراعی وجود داشته باشد. به طور کلی میتوان کشور ایران را از نظر وضعیت زهکشی به سه منطقه تقسیم نمود:
الف – مناطقی مانند کویرهای مرکزی که زهکشی آنها یا عملی نیست و یا نیازی به آن وجود ندارد.
ب – اراضی که تقریباً در همه قسمت های ایران پراکندهاند و از نظر حاصلخیزی خاک مناسب میباشند لیکن به علت شوری بیش از حد که مانع کشت و زرع در آنهاست، در حال حاضر مورد استفاده قرار
نمیگیرند. اما در صورتیکه آب مورد نیاز این اراضی تأمین شود، سیستم زهکشی احداث گردد و املاح اضافی از خاک آبشویی گردد میتوان انواع محصولات زراعی و باغی را تولید نمود.
ج- خاکهایی که در همه نقاط ایران یافت می شود، مشخصات فیزیکی و شیمیایی فعلی آنها نیز مانع کشت و کار نیست و اصولاً مورد بهره برداری قرار نگرفتهاند. لیکن با توسعه کشاورزی الزاماً زیر کشت خواهند رفت. در چنین زمینهایی احداث شبکه های زهکشی همگام با شبکه های آبیاری ضروری است تا وضعیت فعلی خاک تثبیت شده و خاک سیر قهقرایی نپیماید (در صورت وجود آب و بالا بودن سطح ایستابی) (بای بوردی، ۱۳۸۴).
امروزه با بهترین برآوردها بیش از ١۷٠٠٠٠ هکتار اراضی کشاورزی در ایران دارای زهکشی زیرزمینی است که البته با توجه به مشکلات شوری ناشی از پایین بودن کیفیت آبها و بازده آبیاری و از طرفی افزایش جمعیت و نیاز کشاورزی، اصلاح اراضی شور در ایران امری ضروری به نظر میرسد (در صورت وجود آب و بالا بودن سطح ایستابی) که در نهایت نیاز به زهکش زیرزمینی و نیز آبشویی را لازم میسازد.
۱-۹- اهداف و اثرات زهکشی کشاورزی
بطور کلی هدف از زهکشی به عنوان بخشی از مدیریت آب کشاورزی، افزایش رشد محصولات و حفظ حاصلخیزی خاک میباشد. اهداف اصلی زهکشی کشاورزی عبارتند از (شکل (۱-۱)):
دفع آب مازاد زیرزمینی و سطحی
دفع نمکهای محلول به همراه آب (اضافی) از پروفیل خاک
حفظ سطح آب زیرزمینی در تراز مناسب
فرم در حال بارگذاری ...