«بدان که چون نیّت بشناختی که باعث بر عمل وی است و متقاضی وی است آن متقاضی اگر یکی بوَد آن را اخلاص گویند، و چون متقاضی دو باشد آمیخته باشد و خالص نبود و آمیخته چنان بود مثلاً که روزه دارد از بهر خدای تعالی ولیکن پرهیز از خوردن نیز مقصود بود برا ی تندرستی، یا کم مئونتی مقصود بود نیز، یا آن که در طبخ طعام و ساختن آن رنج نرسد».[۱۰۶]
دکتر سجادی می گوید:
« اخلاص: پاک کردن، دوستی و عبادتی بی ریا. در نزد سالکان به معنای خلوص و تصفیه ی عمل از تمام شوائب است مانند ریا و عجب و کبر و حظوظ نفسانی که حاجب حقیقت و مایه ی فساد عمل گردد، اعم از آن که مبطل ذات عمل باشد و یا موجب تباهی روح و حقیقت اعمال گردد. این اصطلاح از آیه ی شریفه ی « الّا اللّه الدین الخالص »[۱۰۷] و آیات دیگری که مفاد آن دوری کردن از ریا و خلوص نیّت در اعمال
و تصفیه ی باطن از عجب و ریا و خود نمایی در اعمال و عبادات است گرفته شده است، و گویند:
« الاخلاص هو الذی لایقبل عمل عامل الابه».[۱۰۸]
ارادت
«ظهـور قـدرت و عـلـم و ارادت به توست ای بنده ی صـاحب سعادت»
شرح گلشن راز، بیت۲۸۲، ص۱۸۲
«پس آنگه جنبشی کرد او ز قدرت پس از وی شد ز حقّ صاحب ارادت»
همان، بیت۳۱۸، ص۲۰۹
ارادت یکی از هفت صفت ذاتیه است، آن هفت صفت عبارتند از: حیات، علم، قدرت، ارادات، سمع، بصر و کلام و از آنها به عنوان امهّات صفات و نسب ذاتیّه نیز یاد شده است.[۱۰۹]
«ارادت با رضـای حـقّ شـود ضـمّ رود چـون مـوسی انـدر بـاب اعظـم»
همان، بیت۳۳۴، ص۲۲۳
در ترجمه ی رساله ی قشیریه، در باب بیست و هفتم به طور مفصّل راجع به «ارادات» صحبت شده است که قشیری آن را ابتدای راه سالکان و مقدمه ی تمام امور دانسته است.
«استاد امام گوید: ارادت ابتداء در راه سالکان باشد و آن نامی است [مه] نخستین منزل قاصدان را به خدای [سبحانه] و تعالی و این صفت را اردت نام کرده اند زیرا که ارادات مقدّمه ی همه کارها باشد [و] هر چه ارادت بنده برآن مقدّم نباشد نتواند کرد چون این اوّل کار بود آن را که طریق خدای عزّ و جلّ ورزد ارادت نام کردند، مانند قصد در کارها که مقدّمه ی آن بود و مرید بر موجب اشتقاق آن است که او را ارادات بود چنان که عالِم آن است که او را علم بود زیرا که این از اسماء مشتقّ است ولیکن مرید اندرین طریقت آن بود که او را [هیچ] ارادت نبود مادام که از ارادات خویش برهنه نشود مرید نبود چنان که بر حکم اشتقاق هر که را ارادات نبود مرید نبود». [۱۱۰]
او در ادامه، به اقوال بزرگان و حکایاتی از عارفان بسنده می کند که در زیر به چند مورد از آن ها اشاره می شود.
«ابوبکر دقّاق گوید: آفت مرید سه چیز است: زن خواستن و حدیث نوشتن و سفرکردن. از وی پرسیدند که چرا دست بداشتی از حدیث نوشتن؟ گفت: مرا ارادت از آن بازداشت. … از استاد ابوعلی شنیدم که گفت اردات سوزی بود اندر دل و تپشی بود در نقطه ی دل و شیفتگی در ضمیر، انزعاجی در باطن، آتشی بود زبانه زنان در دل ها».[۱۱۱]
غزالی صاحب کیمیای سعادت، ارادت را در معنای لغوی آن، یعنی خواستن و قصدکردن به کار برده است و معتقد است هر آن چه که در این عالم رخ می دهد از کوچک و بزرگ و از خوب و بد به خواست
و اردات حضرت حقّ است و بدون ارادات او نمی توان کاری را انجام داد.
«هرچه درعالم است، همه به خواست و ارادت وی است. هیچ چیز از اندک و بسیار، خرد و بزرگ، خیر و شر، طاعت و معصیت، کفر و ایمان، سود و زیان، زیادت و نقصان، رنج و راحت، بیماری و تندرستی، نرود الّا به تقدیر و مشیّت وی و به قضا و حکم وی. اگر همه عالم فراهم آیند از جنّ و انس و شیاطین و ملائکه تا یک ذرّه از عالم بجنباند یا بر جای بدارند یا بیش کنند یا کم کنند بی خواست وی، همه عاجز باشند و نتوانند؛ بلکه جز آن که وی خواهد در وجود نیاید، و هر چه وی خواست که بباشد هیچ چیز و هیچ کس دفع آن نتوانند کرد هر چه هست و هر چه بود و هر چه باشد، همه به تدبیر و تقدیر وی است». [۱۱۲]
نجم الدین رازی در تعریف «ارادات» می گوید: ارادت، پرتو انوار صفت مریدی حقّ است و از صفات انسانیّت نمی باشد.
«بدان که اردات دولتی بزرگ است و تخم جمله سعادت ها است، و ارادت نه ازصفات انسانیّت است بلکه پرتو انوار صفت مریدی حق است. چنان که شیخ ابوالحسن خرقانی می گوید که: «او را خواست که ما را خواست» مریدی صفت ذات حق است، و تا حق تعالی بدین صفت بر روح بنده تجلّی نکند، عکس نور ارادت در دل بنده پدید نیاید، مرید نشود».[۱۱۳]
دکترسجّادی می گوید: ارادت، اصطلاحی فلسفی و عرفانی است که در لغت به معنای خواستن و قصد کردن آمده است.
«از نظر اصطلاحی عبارت از صفتی است که مخصوص به بعضی از موجودات زنده و مخصص وقوع بعضی اضداد دون دیگر و در وقتی دون وقتی دیگر است با یکسان بودن توانائی او به تمام اضداد و اطراف و اوقات». [۱۱۴]
خواجه عبداللّه انصاری، در صد میدان، میدان پنجم را به ارادت اختصاص داده است و بیان می کند که از میدان فتوّت به وجود می آید. او ارادت را سه گونه می داند: «اوّل ارادت دنیای محض است، دوم ارادت آخرت محض و سوم ارادات حقّ محض».[۱۱۵]
ارباب
«عدم کی راه یابد انـدرین بـاب؟ چه نسبت خـاک را با ربّ ارباب؟»
شرح گلشن راز، بیت۴۷۲، ص۳۳۰
«وجود ما همه مستی است یا خواب چه نسبت خـاک را بـا ربّ ارباب»
همان، بیت۷۶۰، ص ۴۸۴
حق به اعتبار اسم اعظم، رب الارباب است.[۱۱۶]
ارباب جمع ربّ است، یعنی پرورش دهنده، پروردگار، صاحب.[۱۱۷]
دکتر سجّادی رب الارباب را این گونه تعریف می می کند: «تعیّن اوّل را که منشأ تمام اسماء و صفات است، ربّ الارباب می نامند». [۱۱۸]
در شرح اصطلاحات تصوّف آمده است: «ارباب، در تصوّف به خداوندان و صاحبان مراحل سلوک و احوال و مقامات و یا مکاسب ظاهری و باطنی اطلاق می شود »[۱۱۹] شاعر، لفظ «ارباب» را با واژگان دیگـری
ترکیب کرده و به کاربرده است و از آن ها معانی متفاوتی را استنباط نموده است که در ادامه ذکر می شود.
ارباب اشارت
«در آنجا مشکلی چند از عبارت ز مشکل هـای اربـاب اشـارت»
«به نظم آورده و پرسیده یک یک جهانی معنـی انـدر لفظ انـدک»
شرح گلشن راز، ابیا ت ۳۹ و ۳۸، ص۳۳
در این بیت مراد از ارباب اشارت، اولیاء اللّه می باشند، که دارای مراتب و منازل مختلفی هستند.
ارباب معنی
«نوشته نامه ای در بـاب معنـی فـرستــاده بـر اربـاب معنـی»
همان، بیت۳۷، ص۳۳
منظور شاعر در اینجا از ارباب معنی، اهل کمال و وجدان است.
ازل
«ازل عیـن ابـد افتــاده بـا هـم نـزول عیسـی و ایجـاد آدم»
همان، بیت۱۵۵، ص۱۰۸
«چو بود اندر ازل ای مرد نا اهل که این شد با محمّد وان ابوجهل»
همان، بیت۵۴۸، ص۳۷۱
ازل آن چیزی است که آن را ابتدا و آغازی نباشد، چنان چه خداوند ازلی است و آغازی برای او نمی توان متصوّر شد.
شمس الدّین محمّد لاهیجی در بیان تفاوت میان «ازل» و «ازل آزال» می گوید: «بدان که ازل دیگر است و ازل آزال دیگر «ازل آزال» عبارت از بقای وجود است مطلقاً؛ و آن مسبوق به عدم نیست و افتتاح آن از عدم نی و «ازل» عبارت است از اوّلیّتی که افتتاح آن از عدم اضافی باشد». [۱۲۰]
این دو واژه که از نظر معنایی با هم متضادند و همواره با هم مورد استفاده قرارمی گیرند. ازل و ابد از صفات الهی هستند و تفاوت میان آن دو این است که ازلیّت را آغازی نیست و ابدیّت را پایانی .
هجویری گوید: «ازل، آن چیزی است که آن را اوّل نیست، یعنی آغازی ندارد».[۱۲۱]
سیستم پیامک دوطرفه
آپدیت نرم افزار
خدمات موبایلی بر اساس USSD[46]
منبع: پژوهشگر
۲٫۹٫۱٫۲- چرخه بانکداری موبایلی
همان طور که در شکل نشان داده شده است در چرخه بانکداری موبایلی هر نهادی برای جذب مشتریان بیشتر به سمت بانکداری موبایلی باید با سایر نهاد ها همکاری کند.
کاربر
دستگاه های سیار
اپراتور تلفن همراه
بانک ها
فراهم کنندگان خدمات دیگر
فراهم کنندگان خدمات کاربردی
نمودار ۳٫۲ : چرخه بانکداری موبایلی (منبع: جنیدی، ۱۳۸۷)
سرویس بانکداری موبایلی مانند سایر سرویس های تجارت از طریق موبایل توسط نهاد های مختلفی فراهم می شود که مشتریان ان برای تکمیل یک معامله بانکی از طریق ارتباطات سیار باید با آن تعاملاتی داشته باشند که می توان تامین کنندگان سرویس های سیار، اپراتورهای تلفن همراه و تامین کنندگان محتوا را از بین آنها نام برد.
دستگاه های سیار ( همراه):
پتانسیل مشخص بانکداری همراه از این واقعیت سرچشمه می گیرد که دستگاه های سیار برای کاربران، آشنا و اغلب همراه آنها هستند. دستگاه های سیار اشاره به دستگاه هایی دارد که برای اتصال به سرویس های سیار استفاده می شوند مانند دستگاه های تلفن همراه، PDA [۴۷]ها، کامپیوتر های بی سیم، لپ تاپ ها و پیجر ها.
اپراتور های تلفن همراه:
این اپراتورها نقش خاصی را در بانکداری همراه دارند زیرا مشتریان برای انجام تراکنش هایشان از طریق این اپراتور ها به شبکه وصل می شوند. به علت توانایی قابل توجه اپراتور های تلفن همراه در سرویس های بانکداری همراه، بانک ها مشاهده می کنند که اپراتور های ارتباط سیار سعی در کنترل تراکنش های مالی دارند. به همین دلیل ارتباط بین بانک ها و اپراتور های ارتباط سیار به عنوان یک رابط دوطرفه بی اعتمادی خوانده می شود. از طرفی اپراتور های تلفن همراه احتیاج دارند تا درآمد بیشتری بدست آورند در نتیجه از اینکه برای توسعه سرویس های جدید با بانک همکاری کنند خرسند خواهند شد. توانایی قابل توجه اپراتور ها در چرخه تجارت همراه باعث بوجود امدن وظایف مهمی برای پشتیبانی تجارت همراه شده است مانند مدیریت رابطه تامین کنندگان محتوا، صورتحساب محتوا و پرداخت. به همن دلیل اپراتور ها از بقیه نهاد ها مهم تر هستند و کاربران به آن اهمیت بیشتری می دهند ( جنیدی،۱۳۸۷).
۵/۰
F: زمان مرور یک گره همراه با کامپیوتر و نرمافزار مناسب که میزان آن برابر ۲/۲ میباشد.
E: بازدهی مرور فرایند بین ۴۵/۰ تا ۱ قرار میگیرد و از رابطه (۲-۲) بدست آید:
(۲-۲)
مقادیر متغیرهای E1 تا E7 در جدل شماره ۲-۹ آورده شده است:
جدول ۲-۹- مقادیر متغیرهای E1 تا E7 موجود در معادله[۱۳]
اگر آنگاه ، در غیر اینصورت
اگر طراحی کامل نشده باشد، ، در غیر اینصورت
اگر تیم بیتجربه باشد، ، در غیر اینصورت
اگر رهبر تیم موثر نباشد، ، در غیر اینصورت
اگر انگلیسی زبان دوم اعضای تیم باشد، ، در غیر اینصورت
اگر اعضای تیم کمتر از چهار نفر و بیشتر از هشت نفر باشند، در غیر اینصورت
اگر دستگاه تکراری وجود داشته باشد، ، در غیر اینصورت
۲-۱۰- معایب عمده روش HAZOP
این روش در عین حال که فواید و مزایای بسیار زیادی دارد و شدیداً مورد توجه قرار گرفته دو عیب بزرگ نیز دارد که کارکردن با آن را مشکل نموده است:
بسیار پیچیده است: اگر قسمت مورد مطالعه بخش وسیعی از کارخانه باشد کار به علت ریز بودن بررسیها بسیار پیچیده شده و اعضاء تیم را سر درگم می کند.
بسیار وقتگیر است: این روش در عین دقیق بودن وقت زیادی برای بررسیهای دقیق میطلبد که در عمل کردن با آن را پیچیدهتر می کند
۲-۱۱- ماتریس ریسک
همانطور که در فصل اول گفته شد ریسک تابعی از احتمال و شدت حادثه ناخوشایند میباشد. در بررسی کیفی ریسک برای هر مخاطره مشخص، میزان احتمال و شدت حادثه تخمین زده خواهد شد. شدت حادثه شامل آسیب وارده به انسان، تخریب محیط زیست، خسارت وارده به دستگاه گرانقیمت یا تخریب شهرت کارخانه میباشد. در جدول ۲-۱۰، نمونهای از طبقهبندی کیفی تعاریف شدت ارائه شده است. احتمال حوادث براساس نتایج آماری و داوریها بهدست میآید. در جدول ۲-۱۱، نمونهای از بررسی احتمال حوادث نشان داده شده است. جهت تخمین کیفیت ریسک از نمودار احتمال و شدت مربوط به ماتریس ریسک استفاده مینماییم. طبق شکل ۲-۳، شدت بر روی محور افقی و احتمال بر روی محور عمودی نشان داده شده است. پارامترها یا اعداد به احتمال و شدت کیفی نسبت داده شده و بیانگر ترتیب صعودی و نزولی آنها میباشند. آرایههای درون ماتریس کیفی بوده و ارزش ریسک را نشان میدهد و مرتبه ماتریس نیز به تعداد تعاریف احتمال و شدت بستگی دارد. به طور مثال شکل ۲-۳، مربوط به یک ماتریس ۴ در ۴ میباشد. لازم به ذکر است که مرتبه ماتریس با دقت آن ارتباط مستقیم دارد در صورتی که از چند ماتریس ریسک استفاده نماییم در نهایت ماکزیمم ارزش ریسک را گزارش خواهیم کرد. البته آرایههای درون ماتریس ریسک را نیز باید تعریف کنیم. جدول ۲-۱۲، تعاریف آرایههای ماتریس ریسک شکل ۲-۳ را نشان میدهد[۲۰و۲۲].
شکل ۲-۳- ماتریس ریسک
جدول ۲-۱۰- تعاریف کیفی شدت جهت آسیب وارده به انسان[۲۸]
حادثه منجر به مرگ
E
Neutral detergent fibre (NDF) فیبر محلول در شوینده خنثی
Organic matter (OM)ماده آلی
Organic matter digestibility (OMD)قابلیت هضم ماده آلی
Platabilityخوش خوراکی .
فصل اول
مقدمه و کلیات
فصل اول
مقدمه و کلیات
۱- مقدمه
۷۱ میلیون راس دام معادل ۱۲۰ میلیون واحد دامی در کشور وجود دارد، که برای تغذیه آنها سالانه حدود ۷۵ میلیون تن علوفه خشک مورد نیاز است و لازم به ذکر است که در حال حاضر ۱۰۶ میلیون واحد دامی در کشور وجود دارد (FAO, 1966). قرار گرفتن ایران در کمربند مناطق خشک و نیمه خشک، کمبود مراتع، پایین بودن سطح تولید علوفه درکشور، نیاز به واردات و لزوم تولید محصولی با کیفیت و کمیت بالا همگی بیانگر اهمیت ویژه گیاهان علوفهای میباشد. منگل و چغندرعلوفهای و چغندرقند هر سه از اعضای گونه Beta vulgaris هستند و جهت سهولت از روی میزان ماده خشک طبقهبندی میشوند(صوفی سیاوش، ۱۳۸۸). کمترین میزان ماده خشک و بیشترین مقدار پروتئینخام[۱] در منگل یافت میشود همچنین، منگل از نظر قند فقیرترین این سه نوع بهشمار میرود. از لحاظ مقدار ماده خشک و قند، چغندرعلوفهای بین منگل و چغندر قند قرار میگیرد در حالی که چغندرقند از نظر میزان مادهخشک و قند غنیترین و از لحاظ پروتئینخام فقیرترین این سه نوع است. میزان مادهخشک چغندرعلوفهای بطور متوسط ۱۸ درصد میرسد که بسته به نوع واریته گیاه، مرحله رشد و شرایط محیطی زمان برداشت این مقدار متغیر است. در هلند و دانمارک استفاده از چغندرعلوفهای جهت تغذیه گاوهای شیری مرسوم است (صوفی سیاوش و جانمحمدی، ۱۳۸۸). تفاوت بین غدهها و ریشهها در شکل کربوهیدرات ذخیرهای[۲] آنها است. در غدهها نشاسته[۳] یا فروکتانها و در ریشهها ساکروز و یا گلوکز عمده کربوهیدرات ذخیرهای را تشکیل میدهد. ماده خشک غدهها بیشتر و فیبرخام آنها کمتر از ریشهها است. چغندر علوفهای جزء بوتههای ریشهای است که احتیاجات و شرایط تولید آن مثل چغندرقند است. کیفیت علوفه و عملکرد این گیاه بیش از چغندرقند است. ماده خشک تولیدی در هر هکتار حدود ۱۳ تا ۱۵ تن است. تولید علوفه تازه (طی چند چین برداشت) ۸۰ تا ۹۰ تن در هکتار با ماده خشک ۱۲ تا ۱۹ درصد است(صوفی سیاوش، ۱۳۸۸). میزان پروتئین خام ۱۲ تا ۱۳ درصد، گوارش پذیری ۸۷ درصد و انرژی قابل متابولیسم[۴] برگ چغندر علوفهای ۵/۱۲ تا ۵/۱۳ مگاژول در کیلوگرم ماده خشک گزارش شده است، همچنین، در ریشه میزان پروتئینخام ۲/۶ درصد و فیبرخام ۳/۵ درصد و انرژی قابل متابولیسم را ۸/۱۱ مگاژول در کیلو گرم ماده خشک گزارش شده است (صوفی سیاوش، ۱۳۸۸). خصوصیات اصلی محصولات ریشهای، رطوبت زیاد (۷۵۰ تا ۹۴۰ گرم در کیلوگرم ) و فیبر نسبتاً کم (۴۰ تا ۱۳۰ گرم در کیلو گرم ماده خشک) آنها است. ماده آلی ریشهها از قابلیت هضم زیادی برخوردارند (۸۰ تا ۸۷ درصد) و عمده آن را قند تشکیل میدهند (۵۰ تا ۷۵ درصد). تجزیهپذیری پروتئین ریشهها در شکمبه بالا و در حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد میباشد. چغندرعلوفهای در مقایسه با چغندرقند دارای پروتئین خام بیشتر و قابلیت تجزیهپذیری بیشتر است(صوفی سیاوش، ۱۳۸۸). خوشخوراکی علوفهها عامل مهمی است که میزان مصرف آن در دام را مشخص میکند و با ترکیبات شیمیایی علوفه رابطه مستقیم دارد از جمله خصوصیات کیفی علوفه می توان به خوشخوراکی و ارزش رجحانی، ارزش غذایی گیاهان و گوارشپذیری اشاره کرد. خوشخوراکی[۵] بدین صورت تعریف می شود که مجموع عواملی است که سبب میگردد یک گیاه در مقابل گیاه دیگر برای دام مورد قبولتر باشد (دیانتی تیلکی و میرجلیلی، ۱۳۸۶). با توجه به اینکه ترکیبات چغندرعلوفهای در برگ، ریشه و بوته کامل متفاوت است لذا تعیین میزان خوشخوراکی آن ها در گوسفند که دام اصلی مصرف کننده این محصولات میباشد از اهمیت ویژه ای برخوردار است.رابطه کم توقع بودن این علوفه به لحاظ شرایط کشت و قدرت عملکرد مناسب در خاکهای شور میتواند اهمیت استفاده از این علوفه را بیان نماید. نظر به اینکه چغندرعلوفهای گیاهی پر محصول بوده و دارای کربوهیدرات محلول به مقدار مناسبی است میتوان به وسیله سیلوکردن ارزش غذایی آن را حفظ کرد و در فصل زمستان که علوفه تازه در دسترس نیست از آن استفاده کرد. لذا تعیین ارزشغذایی و خوشخوراکی بخشهای مختلف آن و مقایسه آن با نمونه های سیلوشده می تواند ارزش غذایی این گیاه را برای استفاده در تغذیه دام ها مشخص نماید. چغندرعلوفهای به دلیل قابلیت هضم بالای مواد مغذی موجود در آن نسبت به سایر محصولات علوفهای از ارزش غذایی بیشتری برخوردار است. بهترین نوع محصول ممکن است در هر هکتار ۱۸ تن ماده خشک تولید نماید. .تعداد دوایر متحدالمرکز در چغندر علوفه ای ۵-۳ عدد و در چغندر قند ۱۲-۸ عدد می باشد.نظر بهاینکه تاکنون تحقیقات کاملی در مورد ارزش غذایی چغندرعلوفهای در کشور انجام نشده است، ضروری است که این گیاه مورد بررسی قرار گیرد. لذا این تحقیق برای تعیین ارزش غذایی بخشهای مختلف گیاه چغندرعلوفهای سیلو شده و سیلو نشده و تعیین میزان خوش خوراکی انجام گرفت.
۱-۱- اهمیت سیلو کردن علوفه
هدف اصلی از حفظ هر محصول زراعی، نگهداری آن در شرایط مطلوب برای استفاده در فصولی است که این محصول وجود ندارد. شرایط نامطلوب جوی ممکن است باعث از دست رفتن مواد مغذی و در مجموع کاهش ارزشغذایی علوفه شود یکی از روشهایی که تا حدودی وابستگی کمتری به شرایط جوی، مرحله برداشت و بلوغ گیاهان دارد و توسط دامداران برای نگهداری گیاهان به کار میرود، استفاده از فرایند تخمیر طبیعی (تهیه سیلاژ) است. با اینکه امروزه تهیه علوفه خشک با ورود فناوریهای جدید خشک کردن به طور قابل ملاحظهای بهبود یافته است، اما از آنجایی که این روشها به شدت تخصصی و زمان بر هستند بسیاری از دامداران ترجیح میدهند که علوفه را به صورت سیلو شده نگهداری نمایند. همچنین سیلو کردن باعث از بین رفتن بسیاری از مواد ضد مغذیهای موجود در گیاه میشود (ولی زاده و ناصریان، ۱۳۸۶). نخستین مورد ضروری برای حفظ محصولات زراعی بوسیله تخمیر طبیعی، دستیابی به یک شرایط بیهوازی است. در عمل روش های بیهوازی را میتوان به روش های گوناگون بدست آورد. هدف اصلی از پوشاندن و غیر قابل نفوذ نمودن سیلو، پیشگیری از ورود مجدد و گردش هوا در مواد سیلو شده است. در هر قسمتی که اکسیژن برای مدتی با علوفه در تماس باشد، فعالیتهای میکروبی بصورت هوازی رخ داده و در اثر فساد، مواد به فرآوردههای غیر قابل استفاده، غیر خوراکی و اغلب سمی تبدیل میشوند. دومین هدف مهم جلوگیری از فعالیت میکروارگانیسمهای نامطلوب مانند کلستریدیومها[۶] و انتروباکتریها[۷] است( ولی زاده و همکاران، ۱۳۸۶).
۱-۲- اهداف تحقیق
الف-تعیین ارزشغذایی و خوشخوراکی سربرگ، ریشه و بوته کامل چغندرعلوفهای
ب - مقایسه بین ارزشغذایی و خوشخوراکی بخشهای مختلف چغندرعلوفهای سیلو شده و سیلو نشده
فصل دوم
مروری بر مطالعات انجام شده
۲-۱- مقایسه چغندرعلوفهای نسبت به چغندرقند:
هرچه غده سفیدتر و کشیدهتر باشد میزان قند بیشتر است.
قند در برگها ساخته میشود و در غده تجمع مییابد، بنابراین تعداد برگ چغندرقند بیشترمی باشد که میزان قندش بالاتر است.
چغندرعلوفهای نسبت به چغندرقند اغلب از زمین بیرون میآید.
سلولهای پارانشیمی ذخیرهای در اطراف این دستجات متحدالمرکز وجود دارند. هرچه تعداد دستجات بیشتر باشد قند نیز بیشتر است.
چغندرقند ۳ برابر چغندرعلوفه ای برگ دارد.
راندمان جذب در چغندرقند بیشتر است زیرا عمیقتر بوده و برگهای بیشتری دارد.
بریدگی محل ظهور ریشه در بغل غده هر چه عمیقتر باشد درصد قند بیشتر است.
در زمستان مقدار کل ماده خشک تولیدی از چغندرعلوفهای از بقیه گیاهان علوفهای بیشتر است.
برگخوارها به چغندرعلوفهای بیشتر آسیب می رسانند زیرا تعداد برگش کمتر است. ولی چغندرقند برگسازی لوکس داشته و برگهای از دست رفته در اثر آفات را جبران می کند(رئیسیان زاده، ۱۳۷۹).
ریشه بهعنوان یک خوراک پرانرژی محسوب شده و از نظر میزان پروتئین فقیر است . آزمایشات نشان داد که میزان قابلیت هضم ماده آلی در ماده خشک آن ۸۵ درصد میباشد (Givens, 1990). چغندرقند معمولاً بعد از برداشت در یک جا ذخیره شده و تدریجاً شسته یا بصورت خشک تمیز می شود و بصورت خرد شده و یا برش زده شده در تغذیه دام به مصرف دام می رسد. برگ و طوقه چغندرقند دارای مقدار قابل توجهی پروتئین( ۳/۱۵ درصد) است (Given, 1990). اگر برگ بصورت تازه به مصرف برسد به لحاظ جلوگیری از عوارض وجود ترکیبات ضد تغذیهای مانند ساپونین[۸] و اسید اگزالیک[۹] باید قبل از مصرف پلاسانده شود (Clark et al., 1975). برگ چغندر تولید شده ممکن است. در مزرعه توسط دام چرا شده ، برداشت شده و در محل دامداری بصورت تازه مصرف شود ، بهعنوان کود سبز به زمین باز گردانده شود یا اینکه برداشت شده و برای مصرف تدریجی سیلو شود. چغندر خرد شده و برگ و طوقه آن به خوبی قابلیت سیلو شدن دارند و در گاوهای شیری که روزانه ۶ کیلوگرم از سیلاژ برگ چغندر استفاده کرده بودند هیچ گونه عوارضی مشاهده نشد. به نظر می رسد که سیلاژ کردن عوارض ناشی از ترکیبات سمی موجود در برگ چغندر را کاهش می دهد(Englig et al., 1988).همچنین در مطالعهای که در ایرلند، به منظور بررسی تاثیر استفاده از چغندرعلوفهای بر روی شیر تولیدی و انرژی قابل متابولیسم انجام شد .نشان داده که استفاده از چغندرعلوفهای همراه سیلاژ گراسها باعث افزایش انرژی قابل متابولیسمی مصرفی(MEI) [۱۰] شده، وتأثیر کمی روی افزایش تولید شیر داشته(Mcilmoyle et al., ۲۰۱۰) . تهیه سیلاژ بوته کامل چغندرقند یک موقعیت مناسبی برای ذخیرهسازی همزمان ریشه و برگ و طوقه است که تولید خوراکی می کند که برای گاوهای پرواری بدون هیچ گونه عملآوری یا افزودنی دیگرمناسب است. بعلاوه محتوای پروتئینی بالا در برگ، جبران کمبود پروتئین موجود در ریشه را می کند . در گوساله های گوشتی که از علوفه کامل چغندرعلوفهای سیلو شده تغذیه شدند، میزان اضافه وزن (۰۵/۱ – ۱۲/۱) کیلوگرم در روز و میزان اضافه وزن روزانه در گوسالههایی که از جیره کنسانتره بصورت آزاد استفاده میکردند (۲۶/۱ کیلوگرم در روز) گزارش شده است و هیچ تغییر قابل مشاهدهای با افزودن مکمل پروتئینی همراه با جو در افزایش وزن روزانه آنها مشاهد نشد (okiely et al.,1999) . آزمایشات نشان داد که سیلاژ گراس و سیلاژ چغندرعلوفهای الگوی تخمیری متفاوتی را در محیط سیلو و شکمبه داشته و گاوها بهسرعت به تغییرات ناگهانی جیره از سیلاژ گراس به سیلاژ چغندرعلوفهای عادت کرده، و پس از ۶ روز از زمان وارد کردن تغییر در جیره ، مصرف خوراک و pH شکمبه به حالت عادی برگشت. همچنین، هنگامی که گاوهای نر اخته شده که از سیلاژ چغندرعلوفهای که بدون استفاده از افزودنی تهیه شده بود، به صورت آزاد استفاده کردند هیچ علائم بیماری در آنها مشاهد نشد و از لحاظ تخمیر شکمبهای شرایطی مانند گاوهایی را داشتند که در محدودیت غذایی بسر میبردند.(Moloney et al., 1998)
۲-۲-خصوصیات زراعی چغندرعلوفه ای
چغندر علوفهای گیاهی است از تیره اسفناج وجنس بتا وگونه ولگاریس با نام علمی (Beta vulgaris) گیاهی است دوساله که در سال اول کاشت، ریشه آن رشد میکند ودر سال دوم پس از گذراندن دوره سرما ، بوته ساقه دار شده و گل وبذر میدهند. ریشه اصلی چغندرعلوفهای مخروطی شکل وکشیده است . طول ریشه در شرایط مناسب ۱۸۰ سانتیمتر می رسد، ولی طول قابل استفاده آن ۳۰ سانتیمتر است . وزن متوسط ریشه ها ۷/۰ تا یک کیلوگرم و قطر متوسط آن در قسمت گردن ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر است. برگها قسمت هوایی چغندر را تشکیل میدهند و تعداد آن در بوته کامل به ۸۰ عدد می رسد. کشت چغندرعلوفهای در شرایطی امکان پذیر است که تابش نور خورشید ، کافی ومنطقه محل کشت حداقل ۱۸۰ تا ۲۰۰ روز یخبندان باشد . پایینترین دمایی که چغندرعلوفهای در آن فعالیت دارد(صفر گیاه) ۵ تا ۸ درجه سانتیگراد است (رئیسیان زاده، ۱۳۷۹).
تصویر شماره ۲-۱: برگ، ریشه چغندرعلوفهای
۲-۳- عوامل ضد تغذیه ای چغندرعلوفه ای
سازه های ضدمغذی ترکیباتی هستند که در پی متابولیسم عادی خوراکهای طبیعی و در اثر سازوکارهای گوناگونی ایجاد و موجب نابهینه شدن تغذیه میشوند.این مواد به عنوان سازه های سمی شناخته میشوند، زیرا با خوردن آنها آثار بدی برجای میماند.در زمان مصرف آن از آلودگی با خاک باید جلوگیری نمود، زیرا مصرف بیش از حد معمول آن باعث اختلالات هضمی می گردد. در مواقع شدیدتر این موضوع میتواند باعث کاهش کلسیم خون حتی مرگ شود. اگر بنا باشد برگ بصورت تازه به مصرف برسد به لحاظ جلوگیری از عوارض وجود ترکیبات ضد تغذیهای مانند ساپونین و اسید اگزالیک باید قبل از مصرف پلاسانده شود(Clark et al., 1975). اسید اگزالیک جزء مواد کاهنده حلالیت محسوب میشود که باعث بروز ناهنجاریهای به کارگیری مینرالها در بدن میشوند. در گیاهان و نیز جانوران، اسید اگزالیک به شکل آزاد و همچنین به شکل نمک وجود دارد. این اسید و یک دی کربوکسیلیک اسید[۱۱] آلی است که به آسانی با کلسیم و منیزیم به نمکهای محلول آن هر دو خورنده سمی هستند. به طور کلی ، اثر ضد تغذیه ای آن ناشی از تشکیل کمپلکس با کلسیم است که کلسیم را به شکل اگزالات[۱۲] رسوب و جذب آن را کاهش میدهد. مسمونیت نیتراتی با مصرف علوفهای دیده میشود که با مقدار زیادی کود نیتروژنی رشد کرده باشد و یا در گامههای آغازین رشد، برداشت شدهاند. این مسمومیت ناشی از تشکیل کمپلکس متهموگلوبین و ناتوانی آن در جابهجا کردن اکسیژن است (ماتور، آ. ۱۳۸۶).
۲-۴ تحقیقات انجام شده برروی چغندرعلوفه ای
در حال حاضر در کشور ما به دلیل عدم آشنایی کامل با ارزش غذایی و نحوه استفاده بهینه ازچغندرعلوفهای، بیشتر به صورت تازه به مصرف دام میرسد که در اغلب موارد مشکلات گوارشی به همراه دارد. عملکرد ریشه چغندرعلوفه ای ۷۵-۵۰ تن و تولید برگ (در هر نوبت چین) حدود ۲۰-۱۰ تن در هکتاربوده و معمولا تا سه چین با فاصله ۳۰ تا ۴۰ روز برداشت می شود(رئیسیانزاده، ۱۳۷۹) .یکی از روش های نگهداری و بهینه سازی تولیدات علوفهای و ضایعات کشاورزی، استفاده از روش سیلو نمودن است. با توجه به ارزش غذایی مناسب چغندرعلوفهای که یکی از منابع خوراکی ارزان قیمت محسوب میشود، علوفه مذکور می تواند تا حدودی جایگزین سیلاژ ذرت علوفهای شود. همچنین با بهره گرفتن از افزودنیهای مناسب میتوان ارزشغذایی وخوشخوراکی آن را بهبود بخشید. تفاوت بین غدهها و ریشهها در شکل کربوهیدرات ذخیرهای آنهاست. در غدهها نشاسته یا فروکتانها و در ریشهها سوکروز و یا گلوکز عمده کربوهیدارت ذخیرهای را میسازند. ماده خشک غدهها بیشتر و فیبر خام آنها کمتر از ریشهها است. چغندرعلوفهای جزو بوتههای ریشهای است که احتیاجات و شرایط تولید آن مثل چغندرقند است. کیفیت علوفه و عملکرد این گیاه بیش از چغندرقند است . ماده خشک تولیدی در هر هکتار حدود ۱۵-۱۳ تن است. تولید علوفه تازه(طی چند چین برداشت) ۹۰-۸۰ تن با ماده خشک ۱۲-۱۹ درصد در هکتار است. میزان پروتئین خام ۱۲-۱۳ درصد ، قابلیت هضم ۸۷ درصدو انرژی قابل متابولیسم برگ چغندرعلوفهای ۵/۱۲-۵/۱۳ مگاژول در کیلو گرم ماده خشک گزارش شده است، همچنین درریشه میزان پروتئین خام ۲/۶ درصد و فیبر خام ۳/۵ درصد و انرژی قابل متابولیسم را ۸/۱۱ مگاژول در کیلو گرم ماده خشک گزارش شده است(صوفی سیاوش،۱۳۸۸) شرایط مناسب برای رشد چغندرعلوفهای (Beta vulgaris) نظیر چغندرقند است. عملکرد چغندرقند حدود ۲۰ تن ماده خشک در هکتار و برگ تولیدی طی چهار چین حدود ۱۵-۱۳ تن در هکتار گزارش شده است، حدود ۷۵ درصد مادهخشک چغندر تولیدی را ریشه تشکیل می دهد (DAF,1998).
۲-۵- اساس تهیه سیلاژ از علوفه
علوفه یا دیگر منابع خوراکی دام قابل سیلاژ شدن را به صورت تازه یا پژمرده در مکانهای خاصی که در اصطلاح سیلو نامیده میشود، ریخته و با ایجاد محیط بیهوازی مناسب برای تولید اسید، توده گیاه را مقاوم و قابل نگهداری مینمایند. به توده گیاهی که درون سیلو ریخته میشوند، شماری از موجودات ریز چسبیده اند که بیشترین و مهمترین آنها عبارتند از : ۱-باکتریهای مولد اسید لاکتیک[۱۳] ۲-باکتریهای مولد اسید بوتیریک[۱۴] ۳-باکتریهای کلی آیروژن[۱۵] ۴-باکتریهای مولد اسید سیتریک[۱۶] ۵-محرکهای مختلف فساد و پوسیدگی و ۶- قارچهای مخمر. از بین تمام این میکروارگانیسمها، باکتریهای تولیدکننده اسیدلاکتیک مطلوب و مورد توجهاند. در شرایط مساعد این باکتریها به سرعت، مقدار زیادی اسیدلاکتیک را که برای نگهداری علوفه سیلاژ شده لازم است، تولید میکنند. از طرف دیگر قارچهای مخمر نیز تا حدودی مفید هستند، زیرا تولید الکل کرده و سبب معطر و خوشخوراک شدن سیلاژ میشوند. برای اینکه محیط برای فعالیتهای میکروارگانیسمهای بی هوازی فراهم شود توده گیاه را که به داخل سیلو ریخته شد، تحت فشار قرار میدهند تا هوا از داخل علوفه سیلاژ شده خارج شود، چون اکسیژن هوا برای ایجاد شرایط مناسب جهت اسیدی شدن گیاه لازم نیست. پس از خروج هوا، قسمت سیلو را میپوشانند. برای مدتی سلولهای گیاه که هنوز زندهاند، تنفس کرده و از اکسیژن هوایی که در بینابین توده سیلاژ شده باقی مانده استفاده میکنند (جامعی، ۱۳۷۲). ورود هوا به داخل سیلو سبب فعالیت مجدد میکروارگانیسمهای هوازی شده و باکتریهای مولد اسید بوتیریک، شروع به ساخت این اسید میکنند. چنانچه مقدار اسید بوتیریک به ۵/۱ درصد کل توده برسد، توده سیلاژ بوی بسیار نامطبوعی به خود میگیرد که سبب کاهش مصرف آن میشود. از طرف دیگر اسید بوتیریک و همچنین، فسادی که در اثر فعالیت محرکهای فاسد کننده، در سیلاژ بوجود میآیند، نه تنها سبب ایجاد ناراحتی در دستگاه گوارش دام شده، بلکه تولید حیوان را بویژه در گاوهای شیری و سایر حیوانات شیرده تحت تأثیر قرار میدهند (جامعی، ۱۳۷۲).
۲-۶- تأثیر فرآیندسیلو بر شاخصهای کیفی علوفه
از مهمترین تغییراتی که در خصوصیات شیمیایی گیاه در طی سیلو شدن ایجاد میشود، میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
۲-۶-۱- تغییرات عصاره عاری از نیتروژن (NFE)
عصاره عاری از نیتروژن در مراحل تنفس و تخمیر بیشتر از سایر مواد تحت تأثیر قرار میگیرد و از تجزیه آن، اسیدهای آلی بوجود میآیند که در زمان اندازه گیری چربی، در اتر حل شده و جزء چربی محسوب میشوند و در نتیجه میزان چربی سیلاژ بیشتر برآورد میشود (جامعی، ۱۳۷۲). تغییرات گوارشپذیری مواد غیر نیتروژنی کم است و علت اینکه این مواد زود تجزیه میشوند آن است که در مرحله تجزیه بیولوژیکی در داخل سیلو، ابتدا مواد سریع التجزیه مورد استفاده باکتریها قرار میگیرند (زارع پور، ۱۳۷۷).
۲-۶-۲- تغییرات فیبر یا سلولز
درصد سلولز در مواد سیلو شده معمولا بیش از گیاه تازه است. علت این امر را باید در تجزیه مواد دیگر بویژه NFEجستجو کرد. گوارشپذیری سلولز به ندرت تغییر پیدا میکند و در موارد خاصی امکان اضافه شدن درصد گوارشپذیری سلولز در مواد سیلو شده وجود دارد (زادهوش و فرداد، ۱۳۸۰).
۲-۶-۳- تغییرات پروتئین خام
ممکن است در برخی مواقع درصد پروتئین خام سیلو بیش از ماده اولیه باشد، علت آن نیز مربوط به تجزیه و کم شدن مواد دیگری بویژه NFE است. درجه تجزیه پروتئین بستگی به روش سیلو کردن، نوع تخمیر، سرعت و شدت پایین آمدن pH دارد. در سیلوهای آبدار و مرطوب، هر چه pH محیط بالاتر باشد، تجزیه مواد نیتروژن دار بیشتر خواهد بود. عملاً پتجزیه پروتئینها در سیلوهای آبدار بدون مکمل خیلی زیاد است و چه بهتر از مکملهای سیلوی استفاده شود، تجزیه پروتئین خام یا تولید آمونیاک کمتر خواهد بود. بازهای فراری که از تجزیه پروتئین حاصل میشوند، به همان صورت از دستگاه گوارش تک معدهایها خارج شده و ارزش غذایی سیلاژ را کاهش میدهند (زارع پور، ۱۳۷۷).
۲-۶-۴- تغییرات مواد معدنی
(۲-۱۲)
چنانچه طبقه مساوی روی محور ها وجود داشته باشد، فرمول به حالت زیر تبدیل میشود:
(۲-۱۳)
که در آن خانوارهای نمونه و درآمد متناظر هر خانوار است (بانک جهانی، ۲۰۰۵).
۲-۳-پیشینه تحقیق
در بخش نخست به مرور مطالعاتی که در خارج از کشور صورت گرفته است، پرداخته می شود. در بخش بعدی نیز مطالعات صورت گرفته در داخل پرداخته خواهد شد.
۲-۳-۱-مطالعات خارجی
مطالعات متعددی در زمینه عوامل تعیینکننده فقر از جمله اثر شاخص های فناوری بر کاهش احتمال وقوع فقر در ایران و سایر کشورها صورت گرفته که میتوان به مطالعات زیر اشاره کرد.
دَت و همکاران[۳۲] (۲۰۰۰) در بررسی عوامل تعیینکننده فقر در مناطق روستایی موزامبیک، افزایش سرمایهگذاری در آموزش، رشد اقتصادی مستمر، استفاده از الگوهای بخشی رشد، افزایش بهرهوری بخش کشاورزی، بهبود زیرساختها و کاهش نرخ زاد و ولد و نرخ تکفل را مهمترین عوامل تعیینکننده فقر دانستهاند.
فلور[۳۳] (۲۰۰۱) در مطالعه ای به بررسی رابطه فناوری اطلاعات و ارتباطات با فقر پرداخته است. در این مطالعه چهار الگوی تکنولوژیکی، اقتصادی، ساختاری و فرهنگی برای تجزیه و تحلیل فقر در نظر گرفته شده و نقش ICT در هر کدام از این الگوها برای کاهش احتمال وقوع فقر تشریح شده است. در انتهای این مقاله نیز پیشنهادهای کاربردی جهت دخالت دادن فناوری اطلاعات و ارتباطات در برنامهریزیهای کاهش فقر ارائه گردیده است.
کویبریا و شانگ[۳۴] (۲۰۰۱) در مطالعه خود رابطه فناوری اطلاعات و ارتباطات با کاهش احتمال وقوع فقر را در کشورهای آسیایی مورد بررسی قرار داده است. در این مطالعه تأثیر مستقیم و غیرمستقیم ICT بر فقر مورد بررسی قرار گرفته و عوامل تعیین کننده پذیرش ICT در کشورهای آسیایی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در انتهای مقاله نیز سیاستهای لازم جهت گسترش ICT بیان گردیده است.
اوکرات و همکاران[۳۵] (۲۰۰۲) با بهره گرفتن از اطلاعات خانوارها به برآورد خط فقر غذایی منطقهای و ملی در اوگاندا پرداخته و عوامل مؤثر بر آن را با بهره گرفتن از مدل لاجستیک مورد بررسی قرار دادهاند. نتایج بررسی آنها نشان میدهد که سطح تحصیلات، اندازه خانوار و وضعیت مهاجرت از عوامل معنیدار مؤثر بر فقر خانوارها میباشند.
هون ایی و چیو[۳۶] (۲۰۰۵) در مطالعه ای به بررسی تأثیر اینترنت بر تورم با فرض اینکه اینترنت بهرهوری را افزایش میدهد، پرداختهاند. بررسی نتایج حاکی از آنست که با افزایش یک درصدی نسبت کاربران اینترنتی به کل جمعیت، تورم بین ۰۴۲۶/۰ تا ۱۳۱۹۳/۰ درصد کاهش خواهد یافت. بعلاوه آنان معتقدند که استفاده از کالاهای سرمایهای اطلاعاتی منجر به رشد بهرهوری بعد از ۱۹۹۵ در آمریکا شده است.
سای[۳۷](۲۰۰۵) در مطالعهای بین کشوری، عوامل اقتصادی و غیراقتصادی تعیینکننده فقر را در ۹۷ کشور درحال توسعه مورد بررسی قرار داده است. در این مقاله اثرات ۴ گروه شامل عوامل رشد اقتصادی و درجه باز بودن اقتصاد، عوامل جغرافیایی و جمعیتی، ویژگیهای حکومتی و جنگ، سیاستهای اجتماعی و سرمایه انسانی بر فقر مورد بررسی قرار گرفته است. متغیر وابسته این مطالعه شاخص عمق فقر میباشد و با بهره گرفتن از داده های تابلویی بین کشوری به بررسی اثر متغیرهای توضیحی بر متغیر فقر پرداخته شده است.
جِدا و همکاران[۳۸] (۲۰۰۶) در مقالهای با بهره گرفتن از مدلهای لاجیت دو جملهای[۳۹]و چند جملهای[۴۰] به بررسی عوامل تعیینکنندهی خط فقر در کنیا پرداختهاند. این مطالعه نشان میدهد وضعیت فقر در خانوارهای شهری و روستایی با سطح تحصیلات، بعد خانوار و اشتغال در بخش کشاورزی مرتبط است. این نتایج در مدلهای لاجیت دو جملهای مشابه نتایج لاجیت مرتبهای[۴۱] میباشد با این تفاوت که اهمیت عوامل مذکور در مدلهای لاجیت دوگانه بیشتر است.
ادومی و همکاران[۴۲] (۲۰۰۷) در مطالعهای به بررسی عوامل مؤثر بر فقر در بین خانوارهای کشاورز نیجریه پرداختهاند. در این مطالعه از روش توبیت برای تحلیل عوامل مؤثر بر فقر استفاده شده است. نتایج مطالعه نشان میدهد که با افزایش متوسط بعد خانوار و نرخ وابستگی سطح فقر خانوارها افزایش مییابد در حالیکه افزایش تعداد سالهای تحصیل، وضعیت تأهل سرپرستان خانوارها سطح فقر را در بین خانوارهای کشاورز کاهش داده است.
کرانفیلد و همکاران[۴۳] (۲۰۰۷) در مطالعهای به بررسی تأثیر اصلاح سیاستگذاریها بر روی فقر در بین کشورهای مختلف پرداختهاند. در این مقاله با بهره گرفتن از دادههای هزینه و درآمد خانوارها در پروژه مقایسه بین المللی[۴۴](ICP) و به کمک روش سیستم تقاضای جمعپذیر ضمنی (AIDADS) [۴۵]به برآورد حداقل معاش کشورهای مختلف پرداخته شده است.
هاشمی و سیال[۴۶] (۲۰۰۸) در تعیین عوامل تعیینکننده فقر روستایی در پنجاب پاکستان از روش لُجستیک و معیار سرشمار[۴۷] استفاده نمودهاند. در این تحقیق خط فقر طی سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۲ تخمین زده شده و عوامل مؤثر بر آن مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان میدهد احتمال فقیر شدن خانوارها با افزایش بعد خانوار و نسبت وابستگی[۴۸] (بار تکفل) افزایش یافته و با افزایش سطح آموزش، تعداد احشام خانوار و مزرعهدار بودن کاهش مییابد. علاوه بر این فرصتهای اقتصادی- اجتماعی که در قالب دسترسی به زیرساختهای منطقه مسکونی بررسی شده، نقش مهمی در کاهش فقر خانوارها دارد.
بونانی و همکاران[۴۹] (۲۰۰۸) در مطالعه ای به بررسی نقش تلفن همراه در کاهش احتمال وقوع فقر روستایی در کشورهای توسعه یافته و درحالتوسعه پرداختهاند. در این مقاله منافع حاصل از تلفن همراه در دو سطح کلان و خرد مورد بررسی قرار گرفته است. در سطح کلان رشد تولید ناخالص داخلی، اشتغالزایی، بهرهوری، درآمدهای مالیاتی و ارزش افزوده ناشی از فعالیتهای شرکتهای تلفن همراه مورد بررسی قرار گرفته و در سطح خرد نیز مواردی از قبیل جستجوی شغل، تقارن اطلاعات، کارایی بازار، کاهش حمل و نقل، بهداشت و آموزش، پیوستگی اجتماعی و سرمایه اجتماعی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
انجانگ[۵۰] (۲۰۱۰) در مطالعه خود با بهره گرفتن از داده های خرد کشور کامرون به بررسی اثر تحصیلات بر کاهش فقر در بین افراد شاغل پرداخته است. در این بررسی از روش هکمن دو مرحله ای و از داده های سال ۲۰۰۱ استفاده شده است. در مرحله برآورد مدل پروبیت این مطالعه اثر متغیرهای سن، تأهل و شهری یا روستایی بودن خانوار بر احتمال شاغل بودن افراد مورد بررسی قرار گرفته و در مرحله دوم اثر متغیرهای تجربه کاری و سطوح مختلف تحصیل به همراه نسبت میلز بر متغیر فقر به عنوان یک متغیر مجازی برآورد شده است. نتایج نشان میدهد با افزایش تجربه کاری و سطوح تحصیلی احتمال وقوع فقر کاهش مییابد.
لی و هی[۵۱] (۲۰۱۰) در مطالعهای با بهره گرفتن از دادههای ۳۰ استان چین به برآورد سیستم تقاضای خانوارهای کشور چین با بهره گرفتن از سیستم تقاضای جمعپذیر ضمنی (AIDADS) پرداختهاند. در این مطالعه از نتایج طرح هزینه و درآمد خانوارهای چینی استفاده شده و پس از برآورد ضرایب مدل نسبت به استخراج کشش قیمتی و کشش درآمدی هر کدام از استانها اقدام شده است.
اتیم و پاتریک[۵۲] (۲۰۱۰) در مطالعه ای به بررسی عوامل تعیینکننده فقر در بین خانوارهای ماهیگیر ایالت آکوا ایبوم[۵۳] نیجریه پرداختهاند. داده های این مطالعه از طریق پرسشنامه از ماهیگیران منطقه جمعآوری شده است و از مدل رگرسیون توبیت[۵۴] برای برآورد عوامل تعیینکننده استفاده شده است. در این مدل متغیر وابسته، شدت فقر در نظر گرفته شده است و تأثیر متغیرهای جنسیت، سن، وضعیت زناشویی، تعداد سالهای تحصیل سرپرست خانوار، بار تکفل، مقدار سرمایه گذاری در تجهیزات ماهیگیری، درآمد ماهیگیری، تعداد روزهای اشتغال ماهیگیر، وضعیت مسکن و تعداد سالهای تجربه ماهیگیری بر روی متغیر وابسته سنجیده شده است.
شارما[۵۵] (۲۰۱۱) در مطالعه ای به بررسی تأثیرات گسترش فناوری اطلاعات بر توسعه اقتصادی روستاها پرداخته است. نمونه انتخابی وی دهها روستای دور افتاده در کشور هند و بررسی آنها میباشد نتایج تحقیق حاکی از آنست که فناوری اطلاعات به عنوان عامل تحول برانگیز در روستاها مطرح میگردد که نقش مستقیمی بر رشد آگاهی های جمعی و دانش کاربردی دارد. همچنین فناوری اطلاعات موجبات رشد دانشهای عمومی و بهبود وضعیت کاری را فراهم آورده و به این ترتیب، موجب کاهش نرخ مهاجرت گردیده است. علاوه بر این، ICT به شکل قابل توجهی بر توسعه کشاورزی، رونق کسب و کار، فروش محصولات و روابط بین روستایی مؤثر بوده است.
مرز و راتجن[۵۶] (۲۰۱۱) در مطالعه ای با بهره گرفتن از داده های کشور آلمان به بررسی عوامل تعیینکننده شدت فقر پرداخته است. در این مطالعه پس از برآورد خط فقر درآمدی و زمانی[۵۷] نسبت به محاسبه شدت فقر اقدام شده و در ادامه با بهره گرفتن از الگوی هکمن دو مرحله ای به بررسی عوامل تعیینکننده شدت فقر پرداخته شده و تأثیر جنسیت، سن، تأهل، سرمایه انسانی، تحصیلات، شغل و نوع فعالیت سرپرست خانوار بر احتمال وقوع فقر و شدت فقر مورد بررسی قرار گرفته است.
سینگ و همکاران[۵۸] (۲۰۱۳) در مطالعه ای به بررسی عوامل مؤثر بر فقر روستایی پرداختهاند. در این مطالعه از شاخص های اقتصادی و اجتماعی برای بررسی عوامل تعیینکننده فقر استفاده شده است. برای استخراج خط فقر در این مطالعه از روش دو دلار برای هر روز استفاده شده است. همچنین، برای شناسایی عوامل مؤثر بر فقر از روش پروبیت استفاده شده است. نتایج نشان میدهد که طول سالهای تحصیل سرپرست خانوار اثر مثبت و معنیداری در کاهش فقر دارد. علاوه بر این، بعد خانوار و بار تکفل و اشتغال در بخش کشاورزی هم بر روی فقر تأثیرگذار میباشد.
۲-۳-۲- مطالعات داخلی
نوری (۱۳۸۲) در مطالعه خود اثرات فناوری اطلاعات و ارتباطات بر فقرزدایی و توسعه روستایی را مورد بررسی قرار داده است. در این مطالعه امکان افزایش دسترسی فقرای روستایی به اطلاعات، بهداشت و خدمات دولتی و کاهش اثرات مخرب بلایای طبیعی، حفظ محیط زیست و تمرکززدایی به عنوان اثرات مثبت تکنولوژی در نظر گرفته شده و ذکر شده است که این عوامل موجب افزایش کیفیت زندگی، افزایش قدرت تصمیم گیری، توانمندسازی فقرای روستایی و در مجموع باعث توسعه روستاها میگردد.
عربمازار و حسینینژاد (۱۳۸۳) در مطالعهای با بهره گرفتن از مدل لاجیت، به بررسی و شناسایی عوامل مؤثر بر فقر خانوارهای شاغل روستایی کشور در سال ۱۳۷۹ پرداختهاند. نتایج این مطالعه حاکی از آنست که در میان کشاورزان، افزایش بار تکفل و نیز کاهش داراییهای خانوار، نقش زیادی در افزایش احتمال فقیر شدن خانوار نسبت به سایر متغیرهای جمعیتی و جغرافیایی ایفاء میکند. در گروه شاغلان استخدامی، بیسواد بودن سرپرست خانوار و کاهش داراییهای آن، دارای چنین اثری میباشد. در ضمن، خانوارهایی که سرپرست آنها در بخش خصوصی یا دولتی شاغل میباشد به نسبت خانوارهایی که سرپرست آنها در بخش تعاونی شاغل است از احتمال کمتری برای فقیر شدن برخوردار هستند. در میان دارندگان مشاغل آزاد، مهمترین متغیر مؤثر بر فقیر شدن خانوار، میزان داراییهای خانوار است که به نسبت سایر گروهها از ضریب بالاتری نیز برخوردار است. در همین گروه، احتمال قرار گرفتن شاغلان بخش تولید نسبت به بخش خدمات، در زمرهی فقرا، بیشتر بوده است.
عباسزاده و الهی (۱۳۸۶) در مطالعه ای به بررسی نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در کاهش فقر کشورهای درحالتوسعه پرداختهاند. در این مطالعه از داده های آماری بانک جهانی طی سالهای ۲۰۰۰-۲۰۰۵ استفاده شده و با بکارگیری تکنیک داده های پنل اثر شاخص های فناوری اطلاعات و ارتباطات شامل تعداد مشترکان تلفن ثابت و همراه، سهم مخارج ICT از تولید ناخالص داخلی و تعداد کاربران اینترنتی بر شاخص فقر انسانی به عنوان متغیر وابسته مدل سنجیده شده است. نتایج نشانگر آنست که شاخصهای فناوری اطلاعات و ارتباطات موجب کاهش شاخص فقر انسانی می شود.
رحیمی و محمدی (۱۳۸۶) در مطالعهای با عنوان شاخصهای فقر و تغییرات رفاهی خانوارهای روستایی به ارزیابی تغییرات رفاهی و شناسایی عوامل اقتصادی اجتماعی تعیینکننده فقر در میان خانوارهای روستایی منتخب ایران برای دوره ۸۲-۱۳۷۹ پرداختهاند. بر اساس یافتههای مطالعه، بالاترین سهم مخارج زندگی در میان خانوارهای منتخب روستایی مربوط به مخارج خوراکی و دخانی میباشد. پس از هزینه خوراکی و دخانی، بالاترین سهم به هزینه مسکن تعلق دارد. همچنین نتایج حاصل از شاخص فقر حاکی از آن بود که درصد افراد فقیر روستایی در سالهای ۱۳۷۹ و ۱۳۸۲ به ترتیب ۸/۷۹ درصد و ۸/۴۵ درصد بوده است. نتایج حاصل از تخمین عوامل موثر بر فقر نشان داد که در مناطق روستایی با افزایش سن سرپرست خانوار، سرپرستی خانوار از سوی مردان، افزایش درآمد پولی و غیرپولی کشاورزی، انتقال اشتغال از سایر بخشها به بخش زراعت، افزایش سطح تحصیلات سرپرست خانوار، احتمال این که یک خانوار از زیر خط فقر به بالای خط فقر ارتقاء یابد، افزایش مییابد؛ در حالی که افزایش بعد خانوار میتواند احتمال کاهش رفاه خانوارها را در پی داشته باشد.
شوشتریان (۱۳۸۶) در مطالعهای به بررسی عوامل تعیینکنندهی نهادی فقر روستایی در استان فارس پرداخته است. در این مقاله ابتدا با بهره گرفتن از برآورد یک خط فقر منطقهای، خانوارهای فقیر مشخص گردیده سپس با بهره گرفتن از مدل پروبیت عوامل مؤثر بر احتمال فقیر بودن خانوارها مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان میدهد عضویت در تعاونیهای روستایی احتمال فقر خانوار را کاهش میدهد. همچنین خانوارهایی که حداقل یکی از اعضای آنها در تعاونیهای روستایی زنان عضویت دارند نسبت به سایر خانوارها با احتمال کمتری در گروه فقرا قرار خواهند گرفت.
نجفی و شوشتریان (۱۳۸۶) در مقالهای به بررسی خط فقر، اندازه فقر و عوامل تعیینکننده آن در بین خانوارهای روستایی و شهری ایران پرداختهاند. در این مطالعه با هدف بررسی تعیینکننده های فقر در ایران، خط فقر مطلق در بخش روستایی، شهری و کل کشور محاسبه شده و با بهره گرفتن از آن، خانوارهای فقیر و غیرفقیر در نمونههای مورد مطالعه مشخص گردیده و سپس با بهره گرفتن از تخمین پروبیت، نقش هر یک از عوامل تعیینکننده فقر بر احتمال فقیر شدن خانوارها مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج این مطالعه نشان میدهد که فقر در بخش روستایی ابعاد بزرگتری داشته است و از مهمترین تعیینکننده های فقر میتوان به بعد خانوار و بار تکفل اشاره کرد.
محمدی و همکاران (۱۳۸۶) اقدام به اندازهگیری حداقل معاش با بهره گرفتن از سیستم مخارج خطی [۵۹](LES) در استان ایلام در طی برنامههای دوم و سوم نمودهاند. وضعیت و روند شاخصهای نسبت سرشمار، نسبت شکاف درآمدی، نابرابری درآمد بین فقرا و شاخص کاکوانی بر اساس حداقل معاش محاسبهشده، نشاندهندهی بهبود وضعیت افراد فقیر در طی دوره ۸۳-۱۳۷۴ بوده است. همچنین مقایسه این شاخصها در سالهای برنامه دوم توسعه (۱۳۷۸-۱۳۷۴) با سالهای برنامه سوم (۱۳۸۳-۱۳۷۹) نشان میدهد که وضعیت فقر در برنامه سوم توسعه نسبت به برنامهی دوم توسعه بهبود پیدا کرده است هرچند که نتایج مبین این نکته است که حداقل معاش در برنامه سوم توسعه نسبت به برنامه دوم افزایش یافته است.
هرندی و جمشیدی (۱۳۸۷) با بهره گرفتن از دادههای آمارگیری اجتماعی اقتصادی خانوار سال ۱۳۸۰ به بررسی چگونگی اثرپذیری احتمال اشتغال زنان متأهل نقاط شهری و روستایی از ویژگیهای فردی و خانوادگی پرداختهاند. نتایج مدل پروبیت نشان میدهد که در مقایسه بین نقاط شهری و روستایی، هر چند جهت ارتباط متغیرهای توضیحی با احتمال اشتغال زنان یکسان است اما شدت و شکل این ارتباط (خطی یا غیرخطی بودن آن) در اغلب موارد کاملاً متفاوت است. همچنین نتایج نشانگر آنست که افزایش درآمد سالانه همسر و درآمدهای متفرقه خانوار موجب کاهش احتمال اشتغال زنان متأهل و افزایش سن و سطح تحصیلات موجب افزایش احتمال آن میگردد.
عزیزی و همکاران (۱۳۸۸) در مطالعه ای اثرات استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در اقتصاد روستایی کشور را مورد بررسی قرار داده است. نتایج حاصله از بررسیهای انجام شده در این مطالعه نشان میدهد که با توجه به جوان بودن جمعیت روستایی، پذیرش استفاده از فناوری اطلاعاتی و ارتباطی در این مناطق وجود داشته و موانع فرهنگی و اجتماعی خاصی در این خصوص وجود ندارد. همچنین استفاده از این فناوری می تواند زمینه تقویت پیوند اقتصاد روستایی را با اقتصاد ملی فراهم نماید.
مطلق و بهروزنیا (۱۳۸۸) در مطالعه ای به بررسی تآثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر توسعه شهری پرداختهاند. روش این تحقیق اسنادی – پیمایشی است و ابزار گردآوری اطلاعات فیشبرداری و پرسشنامه میباشد. نمونه مورد مطالعه ۳۸۴ نفر از شهروندان شهر اراک هستند که با روش نمونه گیری احتمالی از نوع طبقه بندی متناسب با حجم و تصادفی ساده انتخاب شده اند. برای انجام آمار توصیفی از نرمافزار SPSS و جهت سنجش برازش مدل نظری تحقیق از نرمافزار لیزرل استفاده شده است. نتایج این پژوهش بر وجود یک الگوی خطی و مستقیم آماری بین تأثیر ICT و توسعه شهری حکایت دارد.
عمرانی و همکاران (۱۳۸۸) در مطالعهای به بررسی عوامل تعیینکننده فقر و همچنین تغییرات رفاهی خانوارهای روستایی شهرستان زابل طی دوره ۸۳-۱۳۷۶ پرداختهاند. در این تحقیق سن سرپرست خانوار، ترکیب سنی فرزندان خانوار و همچنین مجذور بعد خانوار از مهمترین عوامل تعیینکننده فقر در مناطق روستایی شهرستان زابل تشخیص داده شده است.
پور طاهری و همکاران (۱۳۸۸) در پژوهشی با عنوان تحلیل عوامل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بر فقر روستایی با تأکید بر فقر غذایی بخش خلجستان استان قم پرداختهاند. به این منظور فقر خانوارهای نمونه به وسیله شاخص مصرف کالری در نزد ۲۶۵ خانوار از ۱۷ روستا از طریق پرسشنامه ارزیابی و سنجش شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد عوامل اقتصادی در مقایسه با عوامل اجتماعی نقش بیشتری در شکل گیری فقر منطقه مورد مطالعه دارند.
فتحی و مطلق (۱۳۸۹) در مطالعه ای به بررسی نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات بر توسعه پایدار روستایی با روش اسنادی پرداختهاند که نتایج این پژوهش حاکی از آنست ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات بسیاری از نیازهای جامعه را برطرف نموده و حرکت آن به سوی توسعه پایدار را مهیا ساخته است. افزایش آگاهی و سطح مشارکت، بهبود بهداشت و سلامت، کاهش فقر و افزایش فرصت اقتصادی و سلامت محیط زیست را از جمله کارکردهایی است که به توسعه پایدار میانجامد.
محمدزاده و همکاران (۱۳۸۹) در مطالعه ای با بهره گرفتن از دادههای طرح هزینه و درآمد خانوارهای شهری کشور طی سالهای ۸۷-۱۳۷۳ و با بکارگیری سیستم مخارج خطی (LES) به برآورد خط فقر مبادرت نموده و شاخصهای اندازهگیری فقر را محاسبه نموده اند. در ادامه این مطالعه به بررسی عوامل تعیینکننده فقر در سطح خرد پرداخته شده و تأثیرپذیری احتمال وقوع فقر از خصوصیات و ویژگیهای خانوارها، با بهره گرفتن از مدل پروبیت در سال ۱۳۸۷ مورد بررسی قرار گرفته است.
افتخاری و همکاران (۱۳۹۰) در پژوهش خود با عنوان بررسی وضعیت فقر در مناطق روستایی استان کهگیلویه و بویر احمد با بهره گرفتن از پرسشنامه و خط فقر غذایی و با بهره گرفتن از روش انرژی دریافتی مواد غذایی به این نتیجه رسیدند که حدود ۳۲ درصد نمونههای این بررسی زیر خط فقر قرار دارند. نتایج تحقیق وی نشان داد که تفاوت معنیداری میان دو گروه تنگ دست و غیرتنگ دست در تعیین کننده های سن سرپرست، استفاده کنندگان از خدمات درمانی و تسهیلات، مالکان تراکتور، خانه، آب لوله کشی، گاز لوله کشی، حمام و آشپزخانه، نسبت افراد دارای درآمد و با سواد به اندازه خانوار، رفاه و سرمایه اجتماعی وجود دارد.
محمدزاده و همکاران (۱۳۹۱) در مطالعه ای به بررسی عوامل تعیینکننده شکاف فقر خانوارهای شهری و روستایی کشور پرداختهاند. در این راستا ابتدا خانوارهای فقیر شهری و روستایی بر اساس سیستم تقاضای مستقیم جمعپذیر ضمنی (AIDADS) شناسایی شده و با بهره گرفتن از الگوی هکمن دو مرحله ای عوامل تعیینکننده احتمال وقوع فقر و شکاف فقر مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج نشان میدهد سن، میزان سطح تحصیلات و فعالیت اصلی سرپرست خانوار به همراه نرخ باسوادی خانوار و دارا بودن رایانه و خط اینترنت از مهمترین عوامل مؤثر بر احتمال وقوع فقر میباشند. همچنین جنسیت و میزان سطح تحصیلات سرپرست خانوار به همراه نرخ باسوادی خانوار، نسبت تعداد افراد شاغل در خانوار و نوع منبع درآمدی خانوار، عوامل تعیینکننده شکاف فقر در بین خانوارهای شهری و روستایی کشور میباشند.
فراهی و همکاران (۱۳۹۱) در مطالعه ای به بررسی اثرات گسترش فناوری اطلاعات در توسعه روستایی در مناطق روستایی استان خراسان پرداختهاند. در این مطالعه روش نمونه گیری خوشهای منظم است. و حجم نمونه نهایی انتخابی برابر با ۳۸۶ نفر میباشد. برای انجام تحقیق روش توصیفی پیمایشی استفاده شده است. ابزارهای گردآوری اطلاعات شامل پرسشنامه و مشاهده مستقیم میباشند و برای تجزیه و تحلیل داده ها از هر دو روش توصیفی و استنباطی در نرمافزار آماری SPSS استفاده شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد رابطه معنادار بین توسعه ICT و بهبود دانش عمومی و تخصصی و همچنین افزایش مهاجرت، بهبود خوداشتغالی و افزایش مهارتهای شغلی وجود دارد.
گریوانی و همکاران (۱۳۹۲) در مطالعه ای به بررسی ویژگیهایی از خانوارهای روستایی استان خراسان شمالی پرداختهاند. در این مطالعه از داده های ۶۷۹ خانوار از طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار سال۱۳۸۹ استفاده شده است. همچنین، برای بررسی تأثیر متغیرهای بار تکفل، جنس، سن، مخارج آموزشی و بهداشتی، و کشاورز و غیرکشاورز بودن خانوارها بر احتمال فقیر شدن آنها، از مدل توبیت استفاده شده است. نتایج مدل نشان میدهد که متغیرهای بار تکفل، سن و جنس سرپرست خانوار رابطه مستقیم و سایر متغیرها رابطه معکوس با احتمال فقیر شدن دارند.
همانطور که ملاحظه شد بر مبنای نتایج تحقیقات انجام شده در مطالعات خارجی شاخص های فناوری اطلاعات و ارتباطات، سرمایه انسانی (از قبیل میزان تحصیلات)، بعد خانوار، بار تکفل و سن سرپرست خانوار باعث کاهش احتمال وقوع فقر خانوارها می شود. در مطالعات داخلی نیز عواملی همچون وضعیت تأهل، شاخص های فناوری اطلاعات و ارتباطات، بعد خانوار، سرمایه انسانی( از قبیل نرخ باسوادی خانوار و میزان تحصیلات سرپرست خانوار) و سن سرپرست خانوار از عوامل تعیین کننده فقر میباشند.
بررسی مطالعات صورت گرفته نشان میدهد که در اکثر این مطالعات پس از برآورد خط فقر ، عوامل مؤثر بر فقر مورد بررسی قرار گرفته است ولی در این مطالعات احتمال وقوع فقر به تفکیک عوامل مؤثر مورد بررسی قرار نگرفته است و همچنین تاکنون در سطح کشور مطالعه ای در خصوص اثر شاخص های فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) بر کاهش احتمال وقوع فقر با بهره گرفتن از سیستم خط فقر نسبی در بین خانوارهای شهری و روستایی صورت نگرفته است. که این دو امر به عنوان نوآوری مطالعه میباشند. در این مطالعه نیز سعی شده است تا تأثیر متغیرهایی از قبیل شاخص های فناوری اطلاعات و ارتباطات (رایانه، اینترنت و تلفن همراه غیرشغلی)، سرمایه انسانی (باسواد شدن سرپرست خانوار و میزان تحصیلات سرپرست خانوار )، بعد خانوار، سن سرپرست خانوار، شاغل بودن سرپرست خانوار، همسردار بودن سرپرست خانوار و نسبت افراد دارای درآمد در خانوار بر کاهش احتمال وقوع فقر با بهره گرفتن از روش خط فقر نسبی و مدل پروبیت مورد بررسی قرار گیرد.
۲-۴-خلاصه و جمعبندی
در این فصل به تعریف مفاهیم فقر، اندازه گیری خط فقر، تعریف ICT ، رابطه فقر با ICT و شاخص های اندازه گیری فقر در قالب مبانی نظری پرداخته شد. همچنین به بررسی مطالعات خارجی و داخلی در حوزه عوامل مؤثر بر کاهش احتمال وقوع فقر شامل شاخص های فناوری اطلاعات و ارتباطات (رایانه، اینترنت و تلفن همراه غیرشغلی)، سرمایه انسانی (باسواد شدن سرپرست خانوار و میزان تحصیلات سرپرست خانوار)، بعد خانوار، سن سرپرست خانوار، شاغل بودن سرپرست خانوار، همسردار بودن سرپرست خانوار و نسبت افراد دارای درآمد در خانوار اقدام گردید.
فصل سوم
روششناسی تحقیق